Historia Polskiej Marynarki Wojennej 1939–1947

W przededniu wojny

Marynarka Wojenna odrodzonej Rzeczypospolitej powstała w 1918 roku. W ciągu dwudziestolecia międzywojennego, mimo skromnych środków, zbudowano nowoczesną, choć niewielką flotę z główną bazą w Gdyni na Oksywiu. Latem 1939 roku w jej skład wchodziły m.in. cztery niszczyciele („Wicher”, „Burza”, „Błyskawica”, „Grom”), stawiacz min „Gryf”, pięć okrętów podwodnych („Orzeł”, „Sęp”, „Wilk”, „Ryś”, „Żbik”), trałowce typu „Jaskółka” oraz kanonierki i jednostki pomocnicze. Flotą dowodził kontradmirał Józef Unrug, a Kierownictwem Marynarki Wojennej w Warszawie – kontradmirał Jerzy Świrski.

Wrzesień 1939

Wobec przewagi niemieckiej floty i lotnictwa dowództwo zdecydowało o wcześniejszym wyprowadzeniu najwartościowszych okrętów. W ramach planu „Peking” 30 sierpnia 1939 roku niszczyciele „Burza”, „Błyskawica” i „Grom” opuściły Gdynię i 1 września dotarły do Wielkiej Brytanii. Zachowały w ten sposób zdolność do dalszej walki u boku sojuszników.

Na Bałtyku pozostałe okręty od pierwszego dnia wojny znalazły się pod ciężkimi atakami lotnictwa. 3 września niszczyciel „Wicher” i stawiacz min „Gryf” stoczyły pod Helem pojedynek artyleryjski z niemieckimi niszczycielami, a następnie zostały zatopione przez bombowce. Okręty podwodne realizujące plan „Worek” zajęły sektory na Zatoce Gdańskiej; „Wilk” przedarł się do Wielkiej Brytanii, a „Sęp”, „Ryś” i „Żbik” zostały internowane w Szwecji. „Orzeł”, internowany w Tallinie, w nocy z 17 na 18 września zbiegł z portu i – bez map i części uzbrojenia – po kilkutygodniowej odysei dotarł 14 października do Wielkiej Brytanii.

Na lądzie marynarze bronili Wybrzeża: Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte (do 7 września), Kępy Oksywskiej, gdzie walczyła Lądowa Obrona Wybrzeża pod dowództwem płk. Stanisława Dąbka (do 19 września), oraz Helu, który skapitulował jako jeden z ostatnich punktów oporu – 2 października 1939 roku. Wielu marynarzy trafiło do niewoli; inni przedostawali się przez Rumunię, Węgry i Francję do Wielkiej Brytanii.

W Wielkiej Brytanii

Na mocy polsko-brytyjskiej umowy morskiej z listopada 1939 roku Polska Marynarka Wojenna działała na Zachodzie jako samodzielna siła zbrojna pod polską banderą, operacyjnie podporządkowana Admiralicji brytyjskiej. Kierownictwem Marynarki Wojennej w Londynie przez całą wojnę kierował adm. Jerzy Świrski. Głównymi bazami były Plymouth, Devonport, Rosyth i Greenock. Brytyjczycy przekazywali Polakom kolejne okręty – niszczyciele „Garland”, „Piorun”, „Orkan”, „Krakowiak”, „Kujawiak”, „Ślązak”, okręty podwodne „Sokół”, „Dzik” i „Jastrząb”, a także krążowniki „Dragon” i „Conrad”. Uzupełnienia kadrowe pochodziły m.in. z ochotników z Francji, ZSRS (Armia Andersa) oraz z Polonii.

Norwegia i Francja 1940

8 kwietnia 1940 roku „Orzeł” zatopił niemiecki transportowiec „Rio de Janeiro” wiozący wojsko do inwazji na Norwegię – było to jedno z pierwszych ostrzeżeń przed niemieckim desantem. W kampanii norweskiej walczyły niszczyciele „Burza”, „Błyskawica” i „Grom”. 4 maja 1940 roku w fiordzie Rombaken pod Narwikiem „Grom” został zatopiony przez niemieckie lotnictwo, zginęło 59 członków załogi. Pod koniec maja z patrolu na Morzu Północnym nie powrócił „Orzeł” – okręt zaginął wraz z całą załogą.

W maju i czerwcu 1940 roku polskie okręty osłaniały ewakuację wojsk alianckich z Francji, w tym z Dunkierki. „Burza” została ciężko uszkodzona przez lotnictwo u wybrzeży francuskich.

Atlantyk i Arktyka

Najważniejszym zadaniem polskich niszczycieli była eskorta konwojów, od których zależało przetrwanie Wielkiej Brytanii. W maju 1941 roku ORP „Piorun” pod dowództwem kmdr. Eugeniusza Pławskiego jako pierwszy nawiązał nocą kontakt z pancernikiem „Bismarck” i przez godzinę ostrzeliwał go, odciągając uwagę od brytyjskich niszczycieli. W nocy z 4 na 5 maja 1942 roku „Błyskawica”, stojąca w remoncie w Cowes na wyspie Wight, zaporowym ogniem przeciwlotniczym obroniła miasto przed nalotem – mieszkańcy Cowes pamiętają o tym do dziś.

Polskie okręty uczestniczyły w niebezpiecznych konwojach arktycznych do Murmańska. 2 maja 1942 roku okręt podwodny „Jastrząb” zatonął omyłkowo zaatakowany przez sojusznicze okręty eskorty konwoju PQ-15, a niszczyciel „Garland” poniósł ciężkie straty w ludziach od bomb lotniczych podczas osłony konwoju PQ-16. 8 października 1943 roku na Północnym Atlantyku torpeda akustyczna z U-Boota zatopiła niszczyciel „Orkan” – zginęła większość załogi wraz z dowódcą.

Morze Śródziemne

Od 1941 roku na Morzu Śródziemnym działały okręty podwodne „Sokół” (kmdr ppor. Borys Karnicki) i „Dzik” (kmdr ppor. Bolesław Romanowski), które za skuteczność na szlakach komunikacyjnych Osi nazwano „Strasznymi Bliźniakami”. 16 czerwca 1942 roku podczas operacji zaopatrzenia Malty na minie zatonął niszczyciel „Kujawiak”. Okręty eskortowe brały udział w lądowaniach w Afryce Północnej, na Sycylii i we Włoszech, a „Garland” w 1944 roku na Morzu Egejskim i Śródziemnym – m.in. w zatopieniu niemieckiego okrętu podwodnego U-407.

Normandia 1944

W inwazji na Normandię 6 czerwca 1944 roku wzięły udział krążownik „Dragon” oraz niszczyciele „Ślązak” i „Krakowiak”, ostrzeliwujące pozycje niemieckie na plażach. Wcześniej, 19 sierpnia 1942 roku, „Ślązak” wsławił się w rajdzie na Dieppe. W nocy z 8 na 9 czerwca 1944 roku „Błyskawica” i „Piorun” walczyły z niemieckimi niszczycielami w bitwie koło wyspy Ushant. 8 lipca 1944 roku „Dragon” został trafiony przez niemiecką żywą torpedę typu „Neger”; uszkodzony okręt zatopiono jako element sztucznego falochronu u wybrzeży Normandii.

Lata 1945–1947

U schyłku wojny Polska Marynarka Wojenna liczyła kilka tysięcy ludzi i kilkanaście okrętów bojowych. Po cofnięciu przez mocarstwa zachodnie uznania dla Rządu RP na Uchodźstwie w lipcu 1945 roku jej los był przesądzony. W latach 1946–1947 wypożyczone okręty wróciły do Royal Navy, a Marynarka na Zachodzie została rozwiązana; jej żołnierzy skierowano do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. Większość marynarzy pozostała na emigracji – w Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Australii czy USA – część zdecydowała się na powrót do kraju, gdzie często spotykały ich represje.

Okręty internowane w Szwecji („Sęp”, „Ryś”, „Żbik”) powróciły do Gdyni jesienią 1945 roku. „Błyskawica” wpłynęła do Gdyni 4 lipca 1947 roku, a „Burza” – w 1951 roku. Dziś „Błyskawica” jest okrętem-muzeum w Gdyni, a „Burza” przez wiele lat również pełniła rolę okrętu-muzeum.

Odznaczenia

Za męstwo marynarze otrzymywali przede wszystkim Order Wojenny Virtuti Militari i Krzyż Walecznych – ten ostatni nadawany wielokrotnie. Szczególnym odznaczeniem był Medal Morski, przyznawany za długotrwałą służbę na okrętach w czasie wojny; kolejne nadania oznaczano okuciami na wstążce, a medal z trzema okuciami świadczył o najdłuższej służbie bojowej na morzu. Listy odznaczonych znajdziesz w menu „Listy żołnierzy”.

Kalendarium

• 30 VIII 1939 – plan „Peking”: „Burza”, „Błyskawica” i „Grom” wypływają do Wielkiej Brytanii.
• 1 IX 1939 – początek wojny, walki na Westerplatte i na Wybrzeżu.
• 3 IX 1939 – bitwa pod Helem; zatopienie „Wichra” i „Gryfa”.
• 18 IX 1939 – ucieczka „Orła” z internowania w Tallinie.
• 19 IX 1939 – koniec obrony Kępy Oksywskiej.
• 2 X 1939 – kapitulacja Helu.
• 8 IV 1940 – „Orzeł” zatapia transportowiec „Rio de Janeiro”.
• 4 V 1940 – zatopienie „Groma” pod Narwikiem.
• V–VI 1940 – zaginięcie „Orła”; ewakuacja z Francji.
• 26/27 V 1941 – „Piorun” w pościgu za „Bismarckiem”.
• 2 V 1942 – zatonięcie „Jastrzębia”.
• 4/5 V 1942 – „Błyskawica” broni Cowes.
• 16 VI 1942 – zatonięcie „Kujawiaka” pod Maltą.
• 19 VIII 1942 – „Ślązak” w rajdzie na Dieppe.
• 8 X 1943 – zatopienie „Orkana”.
• 6 VI 1944 – „Dragon”, „Ślązak” i „Krakowiak” w lądowaniu w Normandii.
• 8 VII 1944 – „Dragon” trafiony żywą torpedą.
• VII 1945 – cofnięcie uznania dla Rządu RP w Londynie.
• 4 VII 1947 – powrót „Błyskawicy” do Gdyni.
• 1946–1947 – rozwiązanie Polskiej Marynarki Wojennej na Zachodzie.